Prawo

Jeżeli ktoś nie był dotknięty tymi ograniczeniami to i tak mógł posługiwać się jedynie prawami, które przysługiwały jego stanowi. Żadnej zdolności nie miał wywołaniec (zupełnie wyjęty spod prawa), niewolnik. Zdrowie tez mogło wyłączyć zdolność prawa, jeżeli się urodził z takimi deformacjami fizycznymi, które uniemożliwiało dostrzeżenie w nim kształtu ludzkiego. Zdolność z zasady nabywano z chwilą żywego urodzenia, jeżeli ojciec uznał dziecko. Traciło się poprzez śmierć rzeczywistą, fikcyjną (związana z wywołaniem – infamiści, baniści, wywołańcy; wywołać można było jedynie mężczyzn, kobiety i tak upośledzone prawnie były chronione przed wywołaniem), klasztorną (zamknięcie furty klasztornej powodowało, ze ktoś dla świata świeckiego przestawał istnieć) dziś taka sytuacja w prawie jest nie do przyjęcia tym bardziej, że tak ważnym aspektem wszelkiego jestestwa jest prawo człowieka.

Podmiotami prawa były osoby fizyczne (ludzi) i prawne (nie-ludzi). O podmiotowości człowieka decydował system prawny, którą osobowość człowiekowi przyznawał lub nie. Podmiotowość charakteryzowała stopniowalność (co jest niedopuszczalne dziś), tak samo jak stopniowalna była zdolność do czynności prawnych. Pełna zdolność była ograniczana przez obce pochodzenie – na początku decydowało ono o zupełnym braku zdolności prawnej. Z czasem, po wykształceniu prawa gościnności, sytuacja ta zmieniła się. Jednak obcokrajowcy nie mogli piastować urzędów, dziedziczyć, król mógł wejść we władanie jego majątku nawet w sytuacji istnienia spadkobierców ustawowych. Religia – pochodzenie inne niż chrześcijańskie ograniczało zdolność. Stanowość – członkowie poszczególnych stanów mają zdolność względną – zakresie praw i obowiązków swojego stanu mogli mieć pełną, ale ta zdolność nie pozwalała na nabycie praw i obowiązków innych stanów. Poddaństwo rodzi zależność.

Prawo własności ograniczone prawami krewnych to prawo bliższości. Księga henrykowska podaje nam treść tego prawa. Tu nieruchomość dziedziczna zostaje określona jako „ojcowizna”. Przyjmowało postać: pierwokupy albo prawo odkupu (prawo skupu, retrakt). Pierwokup – możliwość żądania przez krewniaków wydania własności; niezaproponowanie pierwokupu krewniakom decydowało o nieważności umowy). Retrakt – skupowanie, własność z powrotem wracała do krewniaków za zwróceniem ceny nabywcy. Krewni mieli możliwość wykorzystania siły w celu odbicia nieruchomości. W XVI w. prawo bliższości zostało ograniczone: wprowadzenie instytucji dawności (zasiedzenie), dzięki którym ten, który uzyskał własność w drodze alienacji z pokrzywdzeniem krewniaków, to jeżeli siedział na nieruchomości 3 lata i 3 miesiące nie groziło mu roszczenie ze strony krewniaków pierwszego właściciela) – te okresy wydłużały się w zależności od osoby, która powołuje się na prawo zasiedzenia/bliższości.

Mamy różne sposoby nabycia prawa własności, przede wszystkim jest to nabycie pochodne, gdy zmienia się właściciel, ale prawo pozostaje – na różne sposoby ta własność mogła przechodzić z jednego podmiotu na drugi . może do niego dojść przez  dziedziczenie lub na podstawie prawa (np. nadanie monarsze – panujący jako źródło sprawiedliwości i prawa, mógł rozporządzać terytorium państwowym jak własną rzeczą, rzeczy ruchome). W drodze umów, które miały charakter realny (nie konsensualne – samo zgłoszenia oświadczenia woli nie wystarczyło), co oznacza, że obok oświadczenia woli było niezbędne dokonania czynności realnej. Umowy realne, przenoszące własność nieruchomości składały się z 3 etapów: wzdanie – zgodne oświadczenie o zbyciu/nabyciu rzeczy (te oświadczenia nie mogą być rozbieżne; wwiązanie – wprowadzenie w posiadanie, wydanie rzeczy (aspekt realny); inskrypcja – wpis do księgi sądowej, gdy księgi te zostały ustanowione (księgi ziemskie pojawiły się na początku XV w. Miały być chowane w zamknięciu, do którego klucze miał sędzia, pisarz i podsędek; miały być w każdym powiecie)

Prawo bliższości było coraz bardziej ograniczone, retrakt ograniczano do 6 tygodni. Istotny wpływ na ograniczenia prawa bliższości miał Kościół, który dopatrywał się zagrożenia pozbawienia donacji. XIV/XV w. – wprowadzenie trzecizny – zgodnie z interesami Kościoła ograniczenie prawa bliższości, 1/3 dóbr ziemskich mogła być ofiarowana Kościołowi bez zgody krewnych. Torowało to drogę do swobodnego rozporządzanie własnym majątkiem. Instytucje ordynacji w RP szlacheckiej służyły temu, by pozycja poszczególnych rodów nie ulegała rozpadowi poprzez alienację poszczególnych dóbr. Na ordynacje musiał godzić się sejm. Te prawa całkowicie nie zniknęło z dzisiejszego prawa. Prawo sąsiedzkie po dzień dzisiejszy istniejące również było rodzajem prawa bliższości. Zaliczamy do nich: prawa przechodu, prawa przejazdu, prawa zbierania owoców z gruntów sąsiedniego.

Właściciel zwierzchni mógł przenieść własność na inną osobą. Jest to związane ze stosunkami w charakterze feudalnym. Można było tez dostrzec własność audialną istniejąca w drodze nadań na prawie rycerskim, tzn. z faktu otrzymania ziemi rodziły się obowiązki. Bez żadnych obciążeń wynikających z własności podzielonej rycerz odpłacał się panującemu gotowością do zbrojnego stawienie się na wezwanie panującego (konno, uzbrojenie pełne, stróżowanie; osobiście, z określoną liczbą czeladzi).Prawo własności było często ograniczane uprawnieniami innych osób- monarchy, krewnych, sąsiadów np. regalia do danej rzeczy panujący ma określone prawa, coś jak monopol gospodarczy – ziemskie, łowieckie, targowe, bartnicze, mennicze, przewozowe – zarezerwowane dla panującego określone sposoby władania – każda nieruchomość była ograniczona tymi państwowymi prawami, co stanowiło postać monopolu.

Prawo podmiotu do rzeczy rozumianej jako przedmiot materialny – istniejące, nie mające charakteru abstrakcyjnego, wyodrębnionego z przyrody. Dopuszczalne były różne podziały rzeczy wg różnych kryteriów: ruchome i nieruchome (najczęściej grunty, ale także zbroje, klejnoty, stado koni; w różny sposób określano nieruchomości – statut Kazimierza W. mówi o dziedzictwie, mienie dziedziczne; obok nieruchomości dziedzicznych i niedziedzicznych znane były nieruchomości nabyte, nieprzechodzące w drodze testamentu, ale np. przez zasiedzenie; o tym, co może być uznane za nieruchomość ustalał prawodawca, kierując się chociażby wartości danej rzeczy)Własność to władztwo nad rzeczą, związane z możliwością posiadania, używania, rozporządzania)Własność podzielona – był właściciel zwierzchni i podległy; każdy z nich miał własność w określonym zakresie – zwierzchnia – dysponowanie; podległa – używanie.

Własność zbiorowa – niedziały. Jest to rodzaj współwłasności o charakterze łącznym, niedziałowym:
ojcowskie – prawo własności przysługiwało ojcu i synom. Ojciec był uprawniony do samodzielnego zarządu, synowie byli tylko współwłaścicielami. Po śmierci ojca niedział ten przekształcał się w niedział (prawo pospólnej ręki) braterski. Dziedziczyli wszyscy uprawnieni bez udziałów oraz mamy niedziały braterskie. Prawo własności to bezwzględnie obowiązujące prawo pozwalające właścicielowi na określone zachowanie w stosunku do rzeczy – prawo wywiedzione z prawa rzymskiego. Pozostałe inne prawa mają charakter ograniczony, bo przysługują do rzeczy cudzej.
Na obszarach, gdzie nie było recepcji prawa rzymskiego, nie traktowano prawa własności w ten sposób. Koncepcja własności podzielonej była charakterystyczna dla urządzeń państwa feudalnego – nie uznawano jednego podmiotu jako wyłącznego.

Partykularyzm osobowy nie jest to już zasada osobowości prawa, ale poszczególne grupy, zwłaszcza etniczne posługują się swoim własnym prawie. Nie są one włączone do grupy społeczna, która się posługuje prawem regionalnym. Chodzi tu o społeczności: żydowską, tatarską, ormiańską. Aktywność ustawodawcy w dawnej RP nakierowana była na sprawy państwa, jego organizacji, relacji organów, organizacji siły zbrojnej, obciążeniami podatkowymi i dochodami państwa – sfera mniejszości nie była regulowana. Nie było zatem żadnych kodyfikacji prawa cywilnego i dominuje prawo zwyczajowe do końca średniowiecza. Prawo stanowe wynika z podziału społeczeństwa na wyodrębnione prawnie grupy mające własne obowiązki. Funkcjonują one na gruncie prawa, które odnosi się jedynie do tych poszczególnych grup. Mieszczanie mają prawo miejskie, szlachta – ziemiańskie, duchowieństwo.

Zasada terytorialności prawa mogła jednak rozwijać się już podczas partykularyzmu – nie rodziła ona zatem jedności prawa. Pojawia się w tym prawie średniowiecza zasada regionalności prawa – prawo jest partykularne nie tylko w sensie, ze poszczególne grupy rządzą się własnym prawem, ale że ten podział jest regionalny. W warunkach polskich możemy mówić o prawie dzielnicowym. Dokonują się w końcu spisy tych prawa za Kazimierza Wielkiego. Monarcha w celu wzmocnienia swojej władzy po przezwyciężeniu rozbicia dzielnicowego rozpoczyna intensywna działalność na polu prawa. Te spisy maja charakter spisów urzędowych, obok których istniały spisy prywatne. Procesy unifikacyjne pojawiły się i przeprowadza się kodyfikacje prawa w drodze wydawania przez monarchę aktów prawnych w jednolitej formie. Statut nie jest ograniczony do spisywania prawa, ale także je samo reguluje.